الْحَمِيدُ « 1 » صريح در تنزيه حق است . و در روايات « معراج » نيز اصل تنزيه مراعات شده است ؛ ولى نه تنزيه خاص ارباب اعتزال . اساساً كليهء مفسران و محدثان و فقها و متكلمان ، كه مطلقاً از علم عرفان و قواعد ارباب ايقان و حكمت متعاليه خبرى ندارند ، تنزيه آنان همان تحديد ذات و صفات حق است . بلكه تنزيه جمعى از ارباب نظر از محققان نيز خالى از اشكال نمىباشد . مراعات جهات تنزل و حفظ ادب نسبت به حضرت ربوبيت امرى است غير از آنچه كه ارباب ظاهر مىفهمند . حضرت ختمى مرتبت ، عليه و على خلفائه من عترته و أهل بيته السلام و التحية ، در معراج از جبرائيل سؤال كرد : « أَلِرَبِّك صلاةٌ ؟ قال : نَعَمْ ، يا رسولَ اللَّه . وقال صلّى اللَّه عليه وآله : ما ذِكْرُهُ ؟ قال : سُبُّوحٌ قدّوسٌ ، رَبُّ المَلائكةِ و الرُّوحِ ، سَبَقتْ رَحْمَتي غَضَبي » « 2 » . « سُبّوح » به معناى مسبَّح ، و « قدّوس » به معناى مقدّس است . و بين آن دو فرقى دقيق است و تكرار در كلام حق نيست . او منزه از جهات نقص و لوازم امكان ، و نيز منزه از كمال خاص ممكنات است . آنچه كه كمال است براى موجود مطلق به امكان عام ، يجب إثباته للحقّ ؛ ولى صفت كمال ، مانند علم و قدرت و مشيت مضاف به حقايق ممكنه ( از جمله ملايكهء جبروت ) اسم عظيم « قدّوس » آن را نفى نمايد . و جلَّ جناب الحق أن ينزَّه و يشبَّه . آنكه حق را تنزيه مىنمايد ، نمىداند كه قوهء عقلى و ادراكى خود را تنزيه كرده است . و آنكه تشبيه

--> ( 1 ) - فاطر ( 35 ) : 15 . ( 2 ) - الكافي ، ج 1 ، ص 443 ، « كتاب الحجة » ، « باب مولد النبي ( ص ) » ، حديث 13 ؛ تفسير العياشي ، ج 2 ، ص 280 ، حديث 14 ؛ تفسير الدرّ المنثور ، ج 5 ، ص 206 ، بتفاوت .